Popgeschiedenis les 7
Punk, The Eighties, Hiphop, The Nineties
Rond 1975 steekt de Punkbeweging de kop op. Punk, ook wel PunkRock genoemd, staat voor muziek van jongeren die de muziek zien als protestuiting. Het kunnen bespelen van een instrument speelt geen enkele rol zolang de boodschap maar overkomt. Het protest binnen deze beweging is voornamelijk gericht op het uitzichtloze bestaan van Engelse jongeren ( werkloosheid in de Britse industriesteden ) en de commercie in de Popmuziek. Ook het uiterlijk, met zwarte kleding en hanenkammen, vormt een wijze om het protest te onderstrepen. Toch ligt het begin van de Punk in New York. Rond 1975 is in de V.S. al sprake van een soort Punkmuziek met groepen als Iggy Pop & the Stooges, The New York Dolls en The Ramones. Echter in Engeland zet de stroming door met kortlevende bands als The Sex Pistols ( met zanger Johnny Rotten ), The Stranglers en The Clash. Tegelijkertijd is ook sprake van een andersoortig protest dat buiten de Punkstijl valt en dit wordt samengebracht onder de noemer New Wave. In feite omhelst dit een verscheidenheid aan muzikale smaken met als gemeenschappelijk kenmerk de compromisloze houding t.o.v. de commercie. Een voorbeeld is Elvis Costello in Engeland en David Byrne met The Talking Heads in de V.S.. Op het eind van de 70-er jaren komen ook weer oudere vormen in het middelpunt van de belangstelling te staan wat blijkt uit de Rockabilly van The Straycats, Reaggae-invloeden bij The Police van Sting ( Robert Gordon) en Ska bij Madness.
The Eighties.
In de 80-er jaren wordt na de ondergang van Punk en New Wave - door de commercie opgeslokt - een commerciële synthesizermuziek geïntroduceerd met bands als Ultravox en Spandau Ballet. Als reactie op al dit synthesizergeweld wordt de gitaar weer populair en hiervan profiteert de Ierse groep U2 ( met zanger Bono en gitarist The Edge ) met gepassioneerde Rocksongs. In de V.S. komen groepen op als R.E.M. met hun op de sixties gebaseerde nummers naast een groep als The Red Hot Chili Peppers, geïnspireerd door de Funk. Ook de Heavy Metal komt weer boven drijven na de Punk en New Wave via bands als Saxon, Iron Maiden en Van Halen.
In de tweede helft van de 80-er jaren is het Prince die voortborduurt op de erfenis van de Rock van Jimi Hendrix en de Funk van James Brown. De veel softere variant wordt uitgedragen door Michael Jackson, die slim gebruik gaat maken van de Videoclip en daarmee een nieuwe trend zet. In de zwarte wijken van de grote Amerikaanse steden ontstaat de Rap, de ritmische vertelkunst, onlosmakelijk verbonden met de Afro-Amerikaanse cultuur. Een variant hierop gaat later hiphop heten. Gerapt wordt door zogenaamde M.C’s ( Masters of Ceremony ). Rappers van naam zijn: Afrika Bambaataa, Kurtis Blow en Grandmaster Flash. De Gangsta-Rap (Gangster Rap) van Ice-T bezingt het ruige leven in de getto’s van de grote steden. Rappen gaat terug tot aan de Afrikaanse Griots, de van dorp tot dorp rondtrekkende verhalenvertellers. De slaven brachten uit Afrika elementen van Rap, Gospel en Blues mee. James Brown maakte reeds voorlopers van Raps en in de Reggae zijn er de zogenaamde Toasters, die rappen over instrumentale tracks. De combinatie Rapper en DJ is van oorsprong Jamaicaans.
De hiphop ontstaat in de New Yorkse (achterstands)wijk de Bronx in 1975 en de van oorsprong Jamaicaanse discjockey DJ Kool Herc ( echte naam : Clive Campbell ) was de eerste die op feesten twee dezelfde platen gebruikte en ging scratchen. De MC’s hebben de taak het publiek in de juiste stemming te brengen. Met meerdere draaitafels wordt van bestaande platen nieuwe muziek gevormd en hiermee worden de DJ’s de muzikanten van de moderne tijd. Tegen het eind van de jaren zeventig komen de rappers naar voren met hun typerende nadruk op ritme en rijm.
Hiphop is een totaalcultuur; niet alleen door de muziek en de bijbehorende dans (Breakdance) onderscheidt de zwarte jeugd zich, maar ook door (sport)kleding en graffiti op muren en metrostellen. Een van de eerste hiphop-raps-wereldhit is het nummer ‘Rapper’s Delight’ uit 1979 van The Sugarhill Gang, gebaseerd op de ritmetrack van ‘Good Times’ van de groep Chic van Nile Rodgers en Bernard Edwards.
Kurtis Blow heeft in 1980 als eerste rapartiest een contract bij een grote firma en scoort met het nummer -The Breaks een grote hit. Vanaf 1982 volgt er dan een stroom van electro-raps en ook raps met meer inhoud zoals ‘The Message’ van Melle Mel en DJ Flash, ook wel Message-Raps genoemd.
Grandmaster Flash -naderhand ook door Sugarhill gecontracteerd- is dé voorman van de eerste generatie hiphop-dj’s, terwijl Africa Bambaataa zijn overduidelijke stempel drukt op het taalgebruik binnen de Hiphopcultuur.
Maar ondanks alle muzikale vernieuwing en sociaal engagement vervalt hiphop al gauw tot big business. Ook onderlinge competitie is een wezenlijk kenmerk gebleken van de Hiphopcultuur. Veel dj’s plakken hun grammofoonplaten af, zodat andere dj’s niet direct kunnen ontdekken welke platen zij gebruiken.
Electro overspoelt al snel de Hiphopcultuur en vooral het nummer ‘Rockit’ op de CD ‘Future Shock’ uit 1983 van (Jazz)pianist Herbie Hancock is baanbrekend, waarbij tevens bassist en producer Bill Laswell een rol van betekenis speelt. De Roland 808 drummachine wordt hét Hiphop-apparaat van de tachtiger jaren ( later ook in de House ) vanwege zijn heldere en dynamische klanken. Op het nummer –Walk This Way horen we een mengsel van het Hiphopgeluid van Run-D.M.C. met de echte gitaarklanken van de Rockgroep Aerosmith. Mede door toedoen van de videoclip wordt dit een megagrote hit.
Vanaf 1986 behoort Hiphop tot de meest succesvolle genres in de huidige Popmuziek. Op het eind van de tachtiger jaren bepaalt de sampler ( waarmee levensechte geluiden digitaal opgeslagen worden ) de sound van de Hiphopmuziek. Ook hier is het Afrika Bambaataa die als eerste met dit apparaat experimenteert.
De speelwijze van de Blues is verwant met de Hiphop, maar nu is de zanger met gitaar vervangen door de rapper met de DJ. Maar de Blues is toch niet de voorloper van de hiphop maar juist de Funk ( Soul, Gospel ) van James Brown, Sly Stone, Bootsie Collins en George Clinton.
Rap wordt op een gegeven moment de Punk van de Funk. De Hiphop wordt tot op het bot uitgekleed; kale ritmes, fellere raps en instrumenten zijn door het gebruik van drumcomputers niet meer nodig en bij geldgebrek worden de drumritmes zelfs enkel met de mond vertolkt ( de Beatbox ). Op een gegeven moment wordt het mode om dure merksportkleding en gouden kettingen te dragen. De rappers worden gaandeweg maatschappijkritischer en meer politiek bewust en trekken al gauw alle aandacht naar zich toe, waarbij de DJ op de achtergrond wordt gedrongen. Met de opkomst van de groep Public Enemy wordt Noise binnen de Hiphop populair. De Hiphop draagt steeds meer bij aan de emancipatie van de zwarte jeugd. Wellicht is Public Enemy wel de belangrijkste rapband van de laatste vijftien jaar. Deze groep is radicaal afrocentrisch en vertolkt zelfs het militante gedachtegoed van wijlen Malcolm X, de in 1968 vermoorde zegsman van de Black Power. Al keert Public Enemy zich tegen de blanke overheersing en hangt ze het Islamitische geloof aan, wil dit niet zeggen dat de groep niet populair is onder de blanke jeugd. Ook blanke groepen zijn raps gaan vertolken, zoals de (witte) Beastie Boys.
Een scheiding treedt op tussen New School en Old School. De rappers van de New School schaffen de dure kleding af en de dure kettingen worden vervangen door leren medaillons met een afbeelding van het moederland Afrika. De kleding lijkt op die van de moslims in Afrika. Op een zeker moment wordt ook minder muziek van anderen (her)gebruikt en maakt men met originele samples nieuwe muziek.
In Nederland wordt al vanaf het begin van de jaren tachtig Hiphop gespeeld. Belangrijk hierbij is de Urban Dance Squad, een cross-overgroep ( DJ mét band ), een groep die ook in het buitenland (o.a. in de V.S.) hoge ogen gooit met een mix van Rap, Soul en Rhythm and Blues.
In de tachtiger jaren, onder de Reagan Administration in de Verenigde Staten, wordt gladde, platgeproduceerde soul gemaakt door artiesten als Anita Baker en Whitney Houston. Voor hun werk kunnen ze echter weinig waardering vinden bij de zwarte jeugd. Aan de disco die tegelijk met de Hiphop is ontstaan heeft de zwarte jeugd geen enkele boodschap. Pas door toedoen van Mary J. Blige wordt weer soulmuziek gemaakt die de jeugd aanspreekt omdat de bijbehorende teksten juist over hun eigen levensomstandigheden gaan.
De vierde revolutie, na de Rock ‘n’ Roll, de Beatmuziek en de Punk is de Techno, waarbij volop gebruik wordt gemaakt van de computer. De Duitse groep Kraftwerk heeft de aanzet gegeven tot een stijl, die in Detroit uit zou groeien tot de Techno. Hiermee is een nieuw soort dansmuziek ontstaan die, buiten Detroit, vooral in Europa aanslaat. Moderne, electronische klankeffecten, zowel op melodisch en ritmisch gebied, staan voorop bij de Techno. Al was Techno er eerder dan House, de Techno wordt pas echt opgepakt als de nieuwigheid van de House afgesleten is. Op een gegeven moment wordt de Techno zowel de benaming van de Hithouse van 2 Unlimited als van Engelse groepen als The Prodigy. Bands als The Prodigy ( met voorman Liam Howlett ) jagen het tempo verder omhoog ten behoeve van de rave-scene (= party-scene; rave is synoniem met een grootschalig feest ) en in Nederland en België degenereert het genre tot razendsnelle Gabber.
In Chicago wordt de Europese synthesizermuziek gemixt met de Philly-Soul en de Disco en dit wordt House genoemd ( naar de Warehouse Club in Chicago, alwaar de eerste experimenten worden uitgevoerd door de zwarte diskjockey Frankie Knuckles ). Juist de House heeft de zware doorgaande dreun ( van zo’n standaard 120 bpm {beats per minute} ). Varianten zijn in de loop der tijd naar boven gekomen zoals de Gabberhouse, ook wel Hardcore genoemd, dat een hogere snelheid toepast en minder soul in zich draagt. House wordt wel gezien als geradicaliseerde discomuziek.
Eigenlijk is House door de continue herhaling van muzikale fragmenten een slap aftreksel van de Minimal Music van avant-gardistische componisten als Terry Riley, Steve Reich en Phillip Glas. Een muziekvorm die zijn oorsprong vindt in de zestiger jaren.
In 1986 heeft DJ Farley ‘Jackmaster’ Funk met ‘Love Can’t Turn Around’ als eerste buiten Chicago een wereldhit.
De zomer van 1988 gaat de analen in als de tweede Summer of Love ( na het jaar 1967 in San Francisco ). In Londen wordt dan volop gedanst. Niet onder invloed van LSD, maar een nieuwe partydrug, een mild hallucinerende en opwekkende stof in pilvorm XTC geheten, doet zijn intrede. Een pilletje dat veel stof doet opwaaien. De bijbehorende muziek, Acid House, maakt gebruik van een synthesizerloop uit de Roland 303 ( “Acid Bakkie” genoemd ). Vervolgens komen er DJ’s naar voren die zelf platen gaan maken, met of zonder hulp van ervaren muzikanten.
The Nineties.
In de eerste helft van de 90-er jaren is het House en Hiphop wat de klok slaat. Wel is het zo dat steeds meer dj’s naar voren treden die zonder mc ( master of ceremonies ) gaan opereren. De Europese scene lijkt niet op die van Noord-Amerika. In de Verenigde Staten is Hiphop een merendeels zwart fenomeen, terwijl het in Europa multicultureel is. In Nederland wordt in de moedertaal gerapt door bijvoorbeeld de groep Osdorp Posse. Trance komt rond 1993 naar voren en deze stijl bouwt niet alleen voort op de Techno van Kraftwerk en de Acid House, maar op de Duitse synthesizermuziek van Tangerine Dream en op Ambient House.
Na de twee Summers of Love wordt 1993 uitgeroepen tot de Summer of Ambient in Groot-Brittannië. De Ambient vervalt echter al gauw tot uiterst simpele easy listening, ontdaan van enige muzikale spanning. Rond 2000 is Trance zondermeer de meest succesvolle vorm van electronische dansmuziek.
Jungle – later drum ’n bass geheten – komt vanaf 1992 omhoog vanuit kleine Londense clubs, als bastaardkind van Techno en Hiphop en kan gezien worden als een poging om de dansmuziek drastisch te innoveren. Door middel van het gebruik van de sampler worden complexe ritmes toegepast in veelal hoog tempo. Jungle wordt wel gezien als het eerste echte Engelse antwoord op de Amerikaanse House. Weer kondigt zich een ”Summer” aan; nu die van 1994 en deze is te boek komen te staan als de ‘Summer of Jungle’.
Alternatieve gitaarmuziek breekt echter ook in de negentiger jaren door met de uit Seattle afkomstige groep Nirvana. De loodzware ritmes en ruige zang van frontman Curt Cobain krijgen het stempel Grunge opgeplakt. Grunge omhelst een revival van de aloude hippie-idealen met een flinke dosis nihilisme. Neil Young, Led Zeppelin en Black Sabbath worden tot de peetvaders van de Grunge uitgeroepen. En al gauw wordt deze nieuwe muziekvorm een echte mediahype met een eigen look: Houthakkershemden, legerschoenen en een slordige verschijning met wilde, ongekamde haren. Met de CD ‘Nevermind’, met daarop de immense hit ‘Smells Like Teen Spirit’, wordt Curt Cobain hét symbool van de nieuwe generatie. Maar het succes wordt hem te veel en hij pleegt zelfmoord op 27-jarige leeftijd. Kort voor zijn dood citeerde hij Neil Young met de woorden: “It’s better to burn out than to fade away”. Door de media wordt Corbain direct na zijn dood opgenomen in de Hall of Fame van pophelden als Jimi Hendrix , Janis Joplin en Jim Morrison.
In het kielzog van Nirvana volgen groepen als Pearl Jam, Smashing Pumpkins en Soundgarden. In Engeland is een band als Oasis actief met een mengsel van sixties-rock en moderne dance-grooves.
In 1994 blijkt Punk toch niet helemaal dood te zijn. Offspring, NOFX en Green Day ondervinden zodanig veel bijval dat de oude rotten van de Sex Pistols in 1996 opnieuw gaan touren ( uiteraard zonder Sid Vicious die zichzelf kort na het succes in de 70-er jaren van het leven heeft beroofd ).