4.2 Bevrijding van de klank in Amerika

Experimentele muziek

John Cage (1912-1992) wilde componeren met muzikale structuren gebaseerd op tijd en niet op toonhoogte, want tijd is immers de enige overeenkomstigheid tussen klank en stilte. Dergelijke structuren kunnen in Cage opvatting zowel ruisklanken als muzikaal geluid bevatten, waarmee de oude tegenstelling tussen consonantie en dissonantie werd vervangen. Door de voor Cage traumatische ervaring subjectieve (expressieve) muziek te schrijven die slechts hilariteit oogstte (met The Perilous Night [1944]) kwam hij tot het schrijven van non-expressieve (objectieve) muziek, waarin klanken bevrijd waren van alle traditionele, expressieve betekenis.

In de late jaren veertig, bracht Cage het principe van de geprepareerde piano over op andere instrumentale muziek door vooraf gefixeerde klankverzamelingen samen te stellen voor een compositie. In de loop van zijn ontwikkeling gebruikte hij zelfs toeval om de volgorde van deze geluiden te bepalen; er was immers geen (muziektheoretische) reden om een geluid boven het andere te prefereren. In Cage opvatting zou het uitsluiten of afwijzen van een geluid een vermindering van de klankrijkdom van een compositie betekenen.

Muziekvoorbeeld: John Cage: Concerto for prepared piano and orchestra (1950/51), de eerste toevalscompositie.

Morton Feldman (l.) in gesprek met John Cage in de jaren zestig. Grafische notatie

Morton Feldman (1926-1987), een vriend en collega van Cage, vond een muzieknotatie uit voor deze nieuwe benadering, de zg. grafische notatie. Het was Feldmans doel om op die manier puur geluid mogelijk te maken, los van enige vorm van retoriek of systematische betekenis. Hij loste dit probleem op door slechts instrumentatie, ligging en klankkleur te noteren, maar niet de toonhoogte.

Grafische notatie van Feldmans Projection 1 (1951) voor cello - [ruitje = flageolet; P = pizzicato; A = arco]

Muziekvoorbeeld: Morton Feldman: Projection 1 (1950), de eerste grafisch genoteerde compositie

Cage meest radicale compositie is 4'33" (1952), bestaande uit een lege tijdstructuur die moet worden gevuld met geluiden uit de omgeving waarin het stuk wordt uitgevoerd. Dit werk laat zien dat elk geluid muziek kan zijn, zolang het deel uit maakt van een compositorisch proces. Op die manier kan ieder geluid mooi gevonden worden. Cage:Happy New Ears!