%%stretchlast 1
%%subtitlefont Times 14
%%gchordfont Times-Roman 8

Prolongatie

Prolongatie gaat over het herhalen van een klank (toon, interval, akkoord) op een gevarieerde manier. Deze klank wordt een structureel uitgangspunt, een referentiepunt, dat ons in staat stelt muziek te beschrijven in termen van gerichte, doelgerichte beweging. Dit kan worden bereikt met drie middelen:

• wisseltoon (neighbourtone N), een toon die de hoofdtoon omspeelt
• lineaire progressie, een lijn die stapsgewijs verloop
• en het onderdeel ervan, de doorgangstoon (passing tone, P)

Op de lineaire progressie en doorgangstoon komen we later terug.

1. De eenvoudigste manier om een toon te prolongeren

The meest basale vorm van prolongatie is herhaling:

X:1
%Source: Hoppin Anthology of medieval music
M:none
L:1/16
topspace -0.5cm
K:C clef=treble
A0 A0 A0 A0 A0  !shortphrase! A0 A0 A0 A0 A0 A0 A0 !shortphrase!A0  A0 A0 A0 ||
w: Do-mi-nus vo-bis-cum Et cum spi-ri-tu tu-o O-re-mus

De muziekgeschiedenis laat zien dat het louter herhalen van een toon een uitzondering is: verlenging betekent diminutie ofwel versiering. Het is gemakkelijk om voorbeelden te vinden van prolongeren van een of meer tonen, al dan niet gelijktijdig gespeeld (interval, akkoorden).

2. Reciteren in Gregoriaanse melodieën

Het reciteren van een toon is zeer gebruikelijk in het Gregoriaans. Hieronder wordt toon A geprolongeerd of wel omspeeld of versierd met een onderwisseltoon G en de bovenwisseltoon B.

X:1
M:none
L:1/16
topspace -0.5cm
K:C clef=bass
A,0 (A,0G,0) A,32 A,0G,0G,0 A,32 G,0A,0B,0 A,0 A,32 G,0 A,0 (B,0 A,0) (G,0 F,0) E,0 E,0
w:Lau-da_ anima~mea Do-mi-num laudate~Dominum~in vi-ta me-a: psallam~Domino~meo quan-di-u-- fu-e--ro.

De melodieën van de eerste monofone, religieuze liederen waren gebaseerd op het gregoriaans. De volgende lauda spirituali 'Oge homo' (een populair loflied) uit de 13e eeuw laten hetzelfde type prolongatie van toon A zien.

X:1
M:none
L:1/16
topspace -0.5cm
K:C clef=treble
A16 A16 A0G0F0 G16 A16 "\b"B16 A16G0F0 G0A0G0F0 F16 E0 F16 G16 A16 G16 c0d0c16 A0G0A16 A16 ||
w: Og-ni ho---mo ad al-ta---vo----ce-- lau-di la ve-ra---ce--cro-ce.

3. Middeleeuwse organum techniek

De eerste polyfone composities (ca. 1000) zijn echt mooie voorbeelden van prolongatie. Het organum duplum (tweedelig) 'Viderunt omnes' van Leoninus (12e eeuw) demonstreert prolongatie direct en op een bijzondere manier: lange tonen in de laagste stem (afgeleid van een gregoriaans gezang) worden versierd in de hoogste stem. We laten slechts twee fragmenten zien: de prolongatie van toon F en toon C

X:1
M:none
L:1/16
V:1 clef=treble
V:2 clef=bass
topspace -0.5cm
%%staves [1 2]
K:C 
V:1
E0F0 F16 E0D0E0 F16 E0D0E0 F16 F0E0C16 D0E0D0 E0E0D0 C16 C0D0E0D0E0 
F16 G0 C0D0E0D0E0 G0 F16 E0D0E0 F16 F0E0D0C0 C16 D0 E0 D0 E0 F16 || 
V:2
(,F,32 x64 x4x(,F,32) x4x4x4x4x4x4x4 x16x4x8/4 F,16)||

De hoofdtoon van de melodie van de bovenstem is F en de tweede hoofdtoon is C (maar moet geïnterpreteerd worden als een versieringstoon van F: bestudeer het einde van het fragment: F->C->F). Het einde van Leoninus' organum 'Viderunt omnes' is een prolongatie van hoofdtoon C. Toon E en G helpen daarbij. Toon E wordt in feite zelf geprolongeerd.

X:1
M:none
L:1/16
V:1 clef=treble
V:2 clef=bass
topspace -0.5cm
%%staves [1 2]
K:C 
V:1
C16 D0 E0 D0 E0 F0 E0 D0 C16 D0 E0 D0 E0 F0 E0 D0 G16 F0 E0 D0 E0 D0 C16 D0 E0 D0 E0 E0 D0 C0 B,0 C16 D0 E0 F0 F0 E0 D0 C0 C16 D0 D0 C16 ||
V:2
(,C32 x16 x16 x16 x16x16x16x4 C16) ||

4. Componeren is het proces van prolongeren

Bij prolongatie is van belang dat je in kaart brengt WAT en HOE je prolomgeert. De vraag WAT er wordt geprolongeerd, impliceert een evaluatie van WAT structureel is en WAT als referentiepunt functioneert. In de vorige voorbeelden was deze taak relatief eenvoudig. Waarom? Omdat we -binnen modale of tonale grenzen- goed gedefinieerde referentiepunten hadden als een toon, of een interval, of een drieklank. In hedendaagse muziek, zonder modale of tonale context, moeten we op zoek naar zulke referentiepunten. Soms is dat moeilijk, soms is de componist duidelijk in zijn bedoelingen zoals in 'Calling for prosperity' (2017) voor sopraan, mezzosopraan en alt van Xander Slikker. Het begin (zonder de uitgebreide uitvoeringsaanwijzingen):

X:1
%T:title
%C:composer
M:6/4
L:1/16
V:1 clef=treble
V:2 clef=treble
V:3 clef=treble
%%staves [1 2 3]
K:C
V:1
z8 G8-G6-G8/4 |[M:4/4] A8/4 z8/4 A8-A4 | [M:6/4] A4 A8/4 G4-G8/4 A3G-G4 F3G- |[M:5/4]G8/4 B6- B4 z8 ||
w:Cru-eee-ah mble e-ohmm * ooh__ Cru------mble,*
V:2
z8 z4 z4 G8- |[M:4/4] G48/4  G4  | [M:6/4] A8/4 A6- A4- A8/4 z8/4 z8/4 A8/4 z4 |[M:5/4] A8  G8/4 z8/4 z8 ||
w: ooh--ah-mble, Cra__mble, Cra_
V:3
G48/4- G4-G8/4A8/4 z4 | [M:4/4]A4-A8/4 z8/4z8/4 A8/4 G8/4 z8/4|[M:6/4]G8/4G8/4 z4 AGF8/4 G4 B4-B8/4z8/4 |[M:5/4] z16 x4 ||
w:Cru-é-ah~-mble è-am, Cra_ ah~-m Cru----mble,*

Slikker gebruikt de oude techniek van heterofonie, waarbij hoofdtoon G wordt verfraaid met hogere en lagere wisseltonen. Aan het eind ontstaat toon B uit het spel tussen de tonen G, G en A.