2.1 Toonhoogte: de stamtonenreeks, halve en hele toonsafstanden.

De toonhoogte wordt vastgelegd met bepaalde tekens: de noten. Voor de namen van de noten kun je gebruik maken van:

 

  • de zangnamen do-re-mi-fa-so-la-si (afkomstig van de Italiaanse muziektheoreticus Guido van Arezzo (ca. 995-1050)
  • de alfabetnamen a - b - c - d - e - f - g

Op deze website gebruiken de alfabetnamen.

Het basismateriaal voor Europese muziek tot ca. 1900 is een bepaalde verdeling van het octaaf in zeven afstanden. In de muziektheorie is deze standaardverdeling van het octaaf (met alfabetnamen) alsvolgt:

 

%%stretchlast 1
X:1
M:none
L:1/1
K:C clef=treble
"^C"C !invisible!C "^D"D !invisible!C "^E"E !invisible!C "^F"F !invisible!C "^G"G !invisible!C "^A"A !invisible!C "^B"B !invisible!C "^C"c
w: * 1 * 1 * 1/2 * 1 * 1 * 1 * 1/2

 

De tonen van deze reeks heten stamtonen. Deze stamtonenreeks kan naar boven en naar beneden worden herhaald (tot we niets meer horen), waarbij op elke c een d volgt en aan elke c een b voorafgaat.

De afstanden - of beter de intervallen - tussen de opeenvolgende stamtonen zijn niet allemaal even groot. De afstanden e-f en b-c zijn halve toonsafstanden, alle andere intervallen zijn hele toonsafstanden.

Bovenstaande stamtonenreeks kun je opgebouwd zien uit twee groepjes van vier tonen, die dezelfde opeenvolging van hele en halve toonsafstanden hebben: c-d-e-f (1-1-1/2) en g-a-b-c (ook 1-1-1/2).

2.2 Toonstelsel: achtergronden

Onder een toonstelsel verstaat men de manier waarop het klankgebied dat voor muziek wordt gebruikt, systematisch is ingedeeld.

Het klankgebied wordt in alle culturen verdeeld in fragmenten die begrensd worden door twee tonen die een dusdanige overeenkomst hebben dat hun klankverschil niet of nauwelijks waarneembaar is. De afstand tussen deze twee tonen wordt octaaf (Latijn: octavus) genoemd en betekent de achtste toon.

In het toonstelsel dat we tot nu toe hebben gebruikt, werd de toonruimte binnen het octaaf in zeven toonsafstanden verdeeld. Er zijn ook stelsels waarin de octaafruimte in zes of minder delen verdeeld is. Hierop kan de benaming octaaf niet zonder meer van toepassing zijn. De naam octaaf is slechts geldig voor het toonstelsel dat o.a. aan onze Europese muziek ten grondslag ligt en dat teruggaat tot de muziek der oude Grieken.

Voorbeelden van toonstelsels

  • Anhemitonisch (of Enhemitonisch = zonder halve tonen) pentatonisch (5-tonig) toonstelsel: het octaaf verdeeld in drie hele en twee anderhalve toonsafstanden.
  • Anhemitonisch hexatonisch (6-tonig) toonstelsel: het octaaf verdeeld in 6 hele toonsafstanden.
  • Diatonisch (door hele tonen) heptatonisch toonstelsel: het octaaf verdeeld in 5 hele en twee halve toonsafstanden (soms ook anders).
  • Octotonisch (8-tonig) toonstelsel: het octaaf verdeeld in afwisselend hele en halve toonsafstanden.
  • Chromatisch toonstelsel: het octaaf verdeeld in 12 halve toonsafstanden.